अवस्थी समाजको सामाजिक, सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक अध्ययन (मूलखटाली, बैतडीको एक अध्ययन)

शोध शीर्षक: Socio-Cultural and Historical Study of Awasthi: A Case Study of Shankarpur VDC-5, Moolkhatali, Baitadi (बैतडी जिल्लाको शङ्करपुर गा.वि.स.-५, मूलखटालीका अवस्थीहरूको सामाजिक-सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक अध्ययन)
शोधकर्ता: हेमराज अवस्थी
तह तथा शिक्षण संस्था: समाजशास्त्रमा स्नातकोत्तर (M.A.), समाजशास्त्र केन्द्रीय विभाग, सुदूरपश्चिमाञ्चल विश्वविद्यालय, महेन्द्रनगर, कञ्चनपुर, नेपाल (सेप्टेम्बर २०१६)

१. कार्यकारी सारांश तथा परिचय

यो समाजशास्त्रीय शोधपत्र सुदूरपश्चिम नेपालको बैतडी जिल्लास्थित शङ्करपुर गाउँ विकास समिति वडा नं. ५, मूलखटालीमा बसोबास गर्ने अवस्थी ब्राह्मण समुदायको एक गहन सामाजिक, सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक अध्ययन हो। सुर्नया नदीको किनारमा अवस्थित मूलखटाली गाउँ नेपालभर रहेका अवस्थी वंशजहरूको मुख्य मूलथलो (पैतृक थलो) मानिन्छ।

यस अध्ययनको मुख्य उद्देश्य मूलखटालीका अवस्थी समुदायको सामाजिक संरचना, आर्थिक जीविकोपार्जन, १६ संस्कार तथा रीतिरिवाज, पूर्वजहरूको बसाइँसराइको इतिहास र वंशवृक्ष (वंसावली) को अभिलेखन तथा विश्लेषण गर्नु रहेको छ। शोधकर्ताले ऐतिहासिक तथा अन्वेषणात्मक अध्ययन ढाँचा प्रयोग गरी गाउँका सम्पूर्ण ४८ घरधुरीको शत-प्रतिशत सामाजिक सर्वेक्षण, सूचनादाता अन्तर्वार्ता, प्रत्यक्ष अवलोकन तथा प्राचीन हस्तलिखित वंशावली र ताम्रपत्रको अध्ययनका आधारमा यो शोध तयार पारेका हुन्।

२. ऐतिहासिक उत्पत्ति, बसाइँसराइ र 'अवस्थी' पदवीको विकास

• प्राचीन बसाइँसराइको मार्ग: मूलखटालीका अवस्थीहरूको ऐतिहासिक इतिहास ११औँ शताब्दीमा भारतको राजस्थानस्थित डुबहा नगरबाट सुरु हुन्छ। तत्कालीन मुगल शासकहरूको आक्रमण र धार्मिक अशान्तिका कारण पूर्वजहरू उत्तरतर्फ विस्थापित भई बनारस, मिथिला हुँदै कत्यूर राज्यको 'खटोली' गाउँमा बसोबास गर्न पुगेका थिए।
• १३औँ शताब्दीमा बैतडी प्रवेश: १३औँ शताब्दीको सुरुतिर वेदान्त तथा ज्योतिषशास्त्रका प्रकाण्ड विद्वान चूडामणि भट्टाचार्य आफ्नो धर्म, संस्कृति र परम्पराको रक्षाका लागि कत्यूरको खटोलीबाट बैतडीको मूलखटालीमा आएर बसोबास गरे। उनीसँगै स्थानीय दैनिक जीवनमा सहयोग गर्ने विभिन्न शिल्पी तथा सेवामूलक समूहहरू (जस्तै: मानसिं भाँण, कुसमुसे औजी, जैतु पार्की, हरुवा लुहार) पनि आएका थिए।
• 'अवस्थी' थरको उत्पत्ति: चूडामणि भट्टाचार्यको मूल पदवी भट्टाचार्य थियो। नौलीहाटमा पन्त ब्राह्मणहरूसँग भएको ज्योतिष शास्त्रार्थ र प्रतिस्पर्धामा उनले आफ्नो वेदान्त र ज्योतिष विद्याको उच्च ज्ञान प्रदर्शन गरेपछि समुदायले उनलाई वस्थी  वा वस्ती (संस्कृतमा 'अवस्था' अर्थात् गहन ध्यान र साधना) उपाधि प्रदान गर्‍यो। यही शब्द कालान्तरमा भाषागत रूपान्तरण हुँदै अवस्थी बन्न पुग्यो।
• 'मूलखटाली' नामकरण: पूर्वजहरू कत्यूरको 'खटोली' बाट आएका र यो ठाउँ नै अवस्थीहरूको मूल (मुख्य) थलो भएकाले यस गाउँको नाम मूलखटाली रहन गएको हो।
• वंसावली विस्तार: यस शोधपत्रमा चूडामणि भट्टाचार्यदेखि २०७३ सम्मका १५ पुस्ताको वंसावली अभिलेखन गरिएको छ। मूलखटालीबाट विस्तारित भएर अवस्थी वंशजहरू सुदूरपश्चिमका १२ भन्दा बढी गाउँहरू (बझाङ, जुम्ला, झापा आदि) तथा भारतको उत्तराखण्ड (अस्कोट आदि) मा फैलिएका छन्।

३. सामाजिक संरचना, जनसाङ्ख्यिकी र सामुदायिक जीवन

• जनसाङ्ख्यिकी: सर्वेक्षणअनुसार मूलखटालीका ४८ घरधुरीमा कुल जनसङ्ख्या २७६ रहेको छ। यहाँ उपाध्याय अवस्थी, जैशी अवस्थी र खत्री अवस्थी ब्राह्मणहरू सामाजिक सद्भावका साथ बसोबास गर्छन्। सम्पूर्ण सामाजिक र सांस्कृतिक जीवनमा स्थानीय 'बैतडेली' (डोटेली) भाषा बोलिन्छ।
• परिवार र नातेदारी: समाज पितृसत्तात्मक छ। कृषि कार्यमा श्रमको आवश्यकता र सामाजिक सुरक्षाका कारण एकाकी परिवार (१८ घरधुरी) भन्दा संयुक्त/सामूहिक परिवार (३० घरधुरी) को बाहुल्य छ। विवाह परम्परागत रूपमा मागी विवाह हुने गर्छ र एउटै गोत्र वा नजिकको सपिण्डभित्र विवाह गर्न पूर्ण प्रतिबन्ध छ।
• शिक्षा र स्वास्थ्य: ५ वर्षभन्दा माथिको साक्षरता दर ९५% भन्दा बढी छ। परम्परागत गुरुकुल संस्कृत शिक्षाबाट सुरु भएको शैक्षिक इतिहास हाल आधुनिक विद्यालय र क्याम्पस स्तरको शिक्षासम्म आइपुगेको छ। स्वास्थ्यका क्षेत्रमा ९४.२% स्थानीयवासीहरू प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, पाटन र डडेल्धुरा अस्पतालको आधुनिक चिकित्सा सेवा उपयोग गर्छन्।
• पारस्परिक सहयोग र संस्थाहरू: गाउँमा सामाजिक एकता कायम राख्न परम्परागत श्रम संस्थाहरू क्रियाशील छन्:
  • खेडीजोरी (Khedijori): गोरेटो बाटो, विद्यालय, मन्दिर र घट्ट निर्माणजस्ता सार्वजनिक काममा गरिने नि:शुल्क श्रमदान।
  • अर्म-पर्मा (Arma-parma): खेतीपाती तथा बाली काट्ने समयमा गरिने पारस्परिक श्रम साटासाट।
  • कचहरी (Kachabari): स्थानीय विवाद समाधान र सामुदायिक निर्णयका लागि बस्ने लोकतान्त्रिक बैठक।

४. धार्मिक एवं सांस्कृतिक सम्पदा, १६ संस्कार र पर्वहरू

• पवित्र भूगोल: मूलखटाली गाउँ सुर्नया नदी (प्राचीन ग्रन्थहरूमा 'देव गङ्गा') को पूर्वी किनारमा अवस्थित छ। यहाँ १२औँ शताब्दीका ऐतिहासिक धार्मिक स्थलहरू जस्तै अनिरुद्र देवता मन्दिर, कैलपाल मन्दिर र शिवालय रहेका छन्।
• १६ संस्कार: मूलखटालीका अवस्थीहरूले वैदिक सनातन हिन्दु धर्मअनुसारका जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कारहरू (गर्भाधान, पुंसवन, सीमन्तोन्नयन, जातकर्म, छठी/न्वारन, पासनी, चूडाकर्म/व्रतबन्ध, विवाह र १३ दिने किरियापुत्री अन्त्येष्टि संस्कार) निष्ठापूर्वक पालन गर्छन्।
• मुख्य पर्व र लोकसंस्कृति:
  • गौरा पर्व: विवाहित महिलाहरूले बिरुडा (पाँच प्रकारका अन्न) भिजाएर गौरा देवीको पूजा गर्ने र आँगनमा आठेवाली तथा देउडा खेल्ने सुदूरपश्चिमको मुख्य सांस्कृतिक पर्व।
  • विषु पर्व: वैशाख १ गते (नयाँ वर्ष) सुरनया नदीमा पवित्र स्नान गरी सिस्नो लगाउने र पारिवारिक पुनर्मिलन मनाउने पर्व।
  • अन्य पर्वहरू: गङ्गा दशहरा, हरेलो, ओलके सङ्क्रान्ति, विजया दशमी, तिहार, माघे सङ्क्रान्ति, शिवरात्री र होली।
• भेषभूषा तथा लोकनृत्य: पुरुषहरू दौरा-सुरवाल, कोट र नेपाली टोपी तथा महिलाहरू गुन्यु-चोली, पटुकी र परम्परागत गहना (फुली, नथिया, सुता, कण्डासिरी, हैकलमाला) लगाउँछन्। सांस्कृतिक उत्सवहरूमा छलिया, चौलो, भडाहा र देउडा जस्ता लोकनृत्य र सङ्गीत प्रस्तुत गरिन्छ।

५. आर्थिक जीवन र जीविकोपार्जनका आधारहरू

परम्परागत रूपमा जीविकोपार्जनको मुख्य आधार निर्वाहमुखी कृषि र पौरोहित्य (जजमानी) रहे पनि हाल मूलखटालीका अवस्थीहरूको अर्थतन्त्र विविध क्षेत्रमा विस्तारित भएको छ:

६. प्राज्ञिक महत्त्व तथा निष्कर्ष

यस शोधपत्रले मूलखटालीका अवस्थी समुदाय सुदूरपश्चिम नेपालको प्राचीन खस-ब्राह्मण संस्कृतिको एक जीवन्त धरोहर भएको निष्कर्ष निकालेको छ। हेमराज अवस्थीको यो समाजशास्त्रीय अध्ययनले विश्वविद्यालयका विद्यार्थी, अनुसन्धानकर्ता, शिक्षक तथा युवा पुस्तालाई आफ्नो ऐतिहासिक जरो, वंसावली र सांस्कृतिक पहिचान बुझ्न तथा संरक्षण गर्न महत्त्वपूर्ण प्राज्ञीक योगदान पुर्‍याउँछ।

थेसिस दस्तावेज डाउनलोड गर्नुहोस ।